Bir dosyada telefon, bilgisayar ya da başka bir dijital materyal incelenecekse, incelemenin hangi sorulara cevap arayacağını baştan belirlemek gerekir. Tipik sorular şunlardır: hangi cihaz delil olabilir, veriler silinmiş mi, cihazda casus yazılım ya da uzaktan erişim var mı, olay ne zaman oldu, cihazı kim kullandı? Çoğu dosyada aynı anda birçok soruya cevap gerekir.
Adli bilişim hangi sorulara cevap arar?
Diğer adli bilim dallarında olduğu gibi adli bilişim de kendi konusunu ilgilendiren soruların cevabını arar. Mahkemelerin, savcılıkların ve tarafların bir incelemede sorabileceği sorular aşağıda konularına göre gruplandı. Soruların tamamı 2014 tarihli özgün yazıdan alındı.
Bu soruların ne kadarının bir dosyada sorulacağına incelemenin amacı karar verir. Uzman mütalaası ya da bilirkişi incelemesi isterken soruların açık ve somut yazılması, cevabın da o kadar net olmasını sağlar.
Olay, suç unsuru ve delil olabilecek cihazlarla ilgili sorular
- İncelenen olayda bir suç unsuru var mı?
- Hangi bilişim aygıtı ya da aygıtları delil olabilir?
- Suç hangi bilişim aygıtı kullanılarak işlendi?
- Hangi bilişim aygıtları e-delil olarak incelenebilir?
- Bilişim aygıtlarının içeriğinde suçla ilgili delil var mı?
- Soruşturma konusu bilişim aygıtında hangi suç unsurları var?
- İncelenen e-delillerin hangisinde suçun işlendiğine dair bilgi var?
- İncelenen e-delilde, tespit edilemeyen başka e-delillerle ilgili bilgi var mı?
- E-delillerin teknik özellikleri ve kapasitesi nedir?
- E-delilin içinde suç işlemeye amaç veya araç olarak kullanılabilecek yazılım, uygulama ya da kod var mı?
- E-delilde sahtecilik yapmaya elverişli programlar var mı, bu programlarla üretilmiş doküman var mı?
- E-delilde uyuşturucu madde üretimi, tüketimi, dağıtımı ve satışıyla ilgili bilgi ya da doküman var mı?
- E-delilde çevrim içi kumar oynamaya imkân sağlayan yazılım veya donanım var mı?
- E-delil kullanılarak bir internet sitesine yorum yazılmış mı?
Adli kopya ve veri bütünlüğüyle ilgili sorular
Bu gruptaki sorular, delilin mahkemede kullanılabilir kalıp kalmadığını belirler. Adli kopya ve hash kavramlarının ayrıntısı Adli kopya ve hash nedir? yazısında.
- Adli kopya olay yerinde mi alınmalı?
- Verinin üzerine veri yazılmasını engellemek için gerekli önlemler alınmış mı? [1]
- E-delilin ya da delillerin adli kopyalarının veri bütünlüğüne zarar gelmiş mi?
- E-delilden alınan adli kopya hangi yazılım veya donanımla alınmış?
- E-delil içeriğinde değişiklik yapılmış mı?
Silinmiş, gizlenmiş ve şifrelenmiş verilerle ilgili sorular
- Bilişim aygıtları wipe edilmiş mi (veri geri getirilemeyecek biçimde üzerine yazılarak silinmiş mi)?
- Bilişim aygıtları formatlanmış mı?
- Silinmiş dosyalar ve kaybolan veriler neler?
- Şifreli klasör ya da dosya var mı?
- Şifreli verilerin şifresi nedir?
- Cihazın veri gizleme ve şifreleme kabiliyeti var mı?
- Dijital materyalde bilgi saklama, şifreleme, yok etme ya da engelleme amaçlı (anti-forensics) yazılımlar var mı?
- E-delilde steganografi ile gizlenmiş bir bilgi, belge veya doküman var mı?
- E-delilden silinen dosyanın hangi kullanıcı tarafından silindiğine dair bilgi var mı?
- DVR’da (görüntü kayıt cihazı) silinmiş görüntüler neler?
Zararlı yazılım, casus yazılım ve uzaktan erişimle ilgili sorular
Bugün ayrı bir hizmet olarak verdiğimiz casus yazılım tespiti de büyük ölçüde bu sorulara cevap arar.
- Bilişim aygıtında zararlı ya da casus yazılım var mı?
- Müştekinin bilgisayarına uzaktan erişim var mı?
- Cihazda uzaktan erişime imkân veren yazılım var mı? Erişim sağlanan ya da sağlayan cihazların IP adresi, kullanıcı adı gibi bilgileri neler?
- Müştekinin bilgisayarından şüpheliye ulaşılabilir mi?
- E-delil kullanılarak başka bilişim aygıtlarına virüs bulaştırılmış mı?
- E-delil bir DDoS saldırısında kullanılmış mı?
- E-delildeki log kayıtlarında sisteme izinsiz ya da yetkisiz erişime ait tarih, saat, IP ve kullanıcı bilgisi var mı?
- E-delilde güvenlik yazılımı var mı; lisanslı, etkin ve güncel mi?
- İncelenen sistemde proxy yazılımı var mı?
Zaman, kullanıcı ve sistem bilgileriyle ilgili sorular
- Olay ne zaman oldu?
- Sistem en son ne zaman yedeklendi? [2]
- Cihazın kullanıcısı kim?
- Sunucu üzerinde yapılan işlemler hangi kullanıcı tarafından yapılmış?
- Sistemin saat dilimi ve BIOS saati gerçek saati gösteriyor mu?
- E-delildeki sistemin açılış ve kapanış tarihleri neler?
- İşletim sisteminin kurulum tarihi nedir?
- E-delilde kullanılan işletim sistemindeki kullanıcı hesapları neler?
- İncelenen bilgisayarda işletim sistemi var mı?
- E-delil, yerel kullanıcı hesapları dışında bir Active Directory yapısına dahil kullanıcı hesabına bağlanıyor mu?
- E-delilde kurulu programlar ve kurulum tarihleri neler?
- E-delilde bir sanal makine var mı?
- Dosyaların metadata bilgileri (oluşturulma, son erişim, değiştirilme, EXIF vb.) neler?
- Uçucu bellekte (RAM) bulunan kullanıcı adları ve şifreler neler?
- Cihazda kullanılmış harici bellekler hangileri; marka, model ve seri numaraları neler?
- CD ve DVD’lerin yazılma tarihleri, oturum bilgileri ve kullanılan yazma programının bilgileri neler?
İletişim, internet ve finansal kayıtlarla ilgili sorular
- Sorgulanan e-posta hesabı bu bilgisayarda oturum açmış mı?
- Cihaz üzerinden yapılan son görüşmeler ya da yazışmalar neler?
- E-delilde kullanılan anlık mesajlaşma ve sosyal ağ programlarında (özgün listede: MSN, ICQ, WhatsApp, Skype, Yahoo Messenger, Facebook, Gtalk, Tango, Twitter, Viber, mIRC vb.) kayıtlı kullanıcı adları, takma adlar, telefon numaraları, e-posta adresleri ve anlık ileti kayıtları neler?
- İnternet tarayıcılarından (Explorer, Firefox, Chrome, Opera, Safari, Yandex vb.) ulaşılabilen gezinti ve arama geçmişi, kayıtlı şifreler, indirilen dosyalar, sık kullanılanlar ve kullanıcı bilgileri neler?
- Dosya paylaşım programı kullanılmış mı; bunlara ait bilgiler ve paylaşılan dosyalar neler?
- E-delilden bağlanılan FTP adresleri var mı; IP adresi, kullanıcı adı ve şifreleri neler?
- E-delilde üçüncü kişilere ait banka hesap ve kredi kartı bilgileri var mı?
- E-delilde internet üzerinden yapılmış havale veya EFT bilgisi var mı?
- POS cihazları, üzerlerinde kullanılan kredi kartlarının bilgilerini kopyalıyor mu?
- İncelenen e-delil bir bulut sistemine bağlanıyor mu?
Özgün listedeki uygulamaların bir kısmı artık kullanılmıyor ya da kapatıldı.
Konum, görüntü ve ağ bilgileriyle ilgili sorular
- Cep telefonlarındaki, navigasyon cihazlarındaki ve diğer aygıtlardaki GPS kayıtları neler?
- Navigasyon cihazlarındaki ve araç takip sistemlerindeki koordinat ve geçmiş bilgileri neler?
- Dijital fotoğraf makinesi ve video kameralarda görüntü var mı; görüntülerdeki GPS koordinatları neler?
- Görüntüler hangi makinede çekilmiş; koordinat, tarih ve saat bilgileri neler?
- Dijital cihazın kullandığı kablolu ya da kablosuz modem bilgileri neler?
- Modemde IP, MAC ve kullanıcı log kayıtları var mı, varsa neler?
- Mobil cihazların IMEI numaraları orijinal mi?
Diğer cihazlardaki hafıza birimleriyle ilgili sorular
Yazıcıdan televizyona kadar hafızası olan her cihaz delil taşıyabilir. Bu cihazların her biri Delil olabilecek bilişim aygıtları yazısında ayrı bir başlık altında.
- Yazıcının içinde hafıza birimi var mı, hangi bilgilere ulaşılabilir?
- Databank içinde hafıza birimi var mı, varsa hangi bilgiler kayıtlı?
- Oyun konsolunda hafıza birimi var mı, varsa hangi bilgiler kayıtlı?
- Uydu alıcısında hafıza birimi var mı, varsa hangi bilgiler kayıtlı?
- Televizyonda hafıza birimi var mı, varsa hangi bilgiler kayıtlı?
Aynı delilde iki uzman farklı sonuca ulaşabilir mi?
Bütünlüğü bozulmamış bir e-delil üzerinde her incelemeci aynı işlemi yaptığında aynı sonuca ulaşır. Ancak suç konusuyla ilgili tespitler için hangi işlemlerin yapılacağı incelemeciye göre değişebilir. Bir incelemeci kullandığı yöntemle sonuca ulaşamazken, başka bir incelemeci aynı delil üzerinde başka bir yöntemle hedeflenen sonuca ulaşabilir.
Hangi soruların cevabının aranacağına karar verirken incelemeyi yapan kişinin bilgisi, iş tecrübesi, çalışma biçimi, analitik düşünme becerisi, uzmanlığı ve olaya bakış açısı belirleyici olur. Liste ancak yüzeysel bir fikir verir. Gerçek dosyalarda sorular olaya göre yeniden kurulur. Bu nedenle bir bilirkişi raporunda cevapsız kalan ya da eksik cevaplanan bir soru, uzman mütalaası ile yeniden değerlendirilebilir.
Ne zaman uzmana başvurmalı?
Elinizdeki dosyada dijital bir delil varsa ve yukarıdaki sorulardan biri cevapsız kaldıysa ya da cevabı tartışmalıysa uzmana başvurmanın zamanıdır. Hizmet kapsamı için Adli Bilişim ve Uzman Mütalaası, telefon ve yazışma incelemesi için Mobil Cihaz ve Yazışma İncelemesi sayfalarına bakabilirsiniz. Diğer yazılar: Adli bilişim makaleleri.
“Cihazda casus yazılım var mı?” ya da “Ortam dinleniyor mu?” sorusunu kendi kontrollerinizle kesin olarak cevaplayamazsınız. Gözlediğiniz belirtiler yalnızca bir göstergedir. Kesin cevap için casus yazılım tespiti veya böcek araması gibi profesyonel bir çalışma gerekir. Bir bulgu çıkarsa onu ne kaydettiği, nereye gönderdiği ve ne zamandan beri çalıştığı gibi sorularla inceliyor, istenirse adli mercilere sunulmak üzere uzman imzalı rapora dönüştürüyoruz.
Sık sorulan sorular
Adli bilişim incelemesinde hangi sorular sorulur?
Hangi cihazın delil olabileceği, verilerin silinip silinmediği, cihazda zararlı yazılım veya uzaktan erişim olup olmadığı, olayın zamanı, cihazın kullanıcısı, yazışma, konum ve internet geçmişi gibi sorular sorulur.
Bir incelemede yalnızca tek bir soruya mı cevap aranır?
Genellikle hayır. Adli bilişim incelemelerinin büyük çoğunluğunda bir olayla ilgili birçok soruya birden cevap verilmesi gerekir. Hangi soruların seçileceği olayın niteliğine göre belirlenir.
Aynı delil üzerinde iki uzman farklı sonuca ulaşabilir mi?
Bütünlüğü bozulmamış bir delilde aynı işlem aynı sonucu verir. Ancak tespit için seçilen yöntem uzmana göre değişebileceğinden bir uzmanın ulaşamadığı sonuca başka bir uzman farklı bir yöntemle ulaşabilir.
Bir bilgisayarda uzaktan erişim olup olmadığı tespit edilebilir mi?
Evet. Uzaktan erişim yazılımları, log kayıtları ve erişim sağlanan ya da sağlayan cihazların IP ve kullanıcı bilgileri adli bilişim incelemesinin cevap aradığı sorular arasındadır.
Kaynaklar
- Information Security and Forensics Society (2009). Computer Forensics Best Practices. Hong Kong: ISFS, s. 27.
- Middleton, B. (2005). Cyber Crime Investigator’s Field Guide. Florida: CRC Press, s. 6.
Cevabını aradığınız soru için görüş alın
İncelenmesini istediğiniz materyali ve cevap aradığınız soruları kısaca yazın. Telefon: 0212 909 54 19 · E-posta: info@bilgisayardedektifi.com · Çevrimiçi talep formu
Dinlendiğinizden şüpheleniyorsanız bize şüpheli ortamdan veya şüpheli cihazdan ulaşmayın.