Bir olay yerinde ilk akla gelen bilgisayardır, ama delil çoğu zaman başka bir cihazda durur. Sabit ve harici diskler, USB bellekler, hafıza kartları, CD-DVD’ler, kamera ve fotoğraf makineleri, yazıcı-fotokopi-faks makineleri, cep telefonları, oyun konsolları ve akıllı televizyonlar da delil olabilir. Veri saklayan ya da ağa bağlanan her cihaz adli bilişim incelemesinin konusu olabilir.
Hangi bilişim aygıtları delil olabilir?
Delil bazen gözden kaçan küçük bir bellekte, bir yazıcının hafızasında ya da bir oyun konsolunda durur. Aşağıdaki tablo, hangi cihazda ne tür veri bulunabileceğini özetliyor.
| Aygıt | Delil olabilecek veriler (örnek) |
|---|---|
| Bilgisayar | Belgeler, fotoğraflar, e-posta ve ekleri, veritabanları, finansal bilgiler, internet geçmişi, sohbet kayıtları, olay günlükleri, takılmış harici aygıtların izleri, RAM ve ağ bağlantıları |
| Sabit disk | Bilgisayar kapansa da silinmeyen tüm kayıtlı veriler |
| Harici disk | Sık kullanılan ve önemli görülen, taşınmak için saklanan veriler |
| USB bellek | Taşınan dosyalar; üzerine kurulmuş bir işletim sistemi |
| Hafıza kartı | Telefon, kamera, oyun konsolu gibi cihazların kayıtları |
| CD-DVD (ve Blu-ray) | Yedekler, dokümanlar; üzerinden çalıştırılabilen işletim sistemi |
| Kamera ve fotoğraf makinesi | Görüntüler; hafıza kartına ek olarak dahili hafızadaki kayıtlar |
| Yazıcı, fotokopi, faks | Hafızada tutulan işlem kayıtları |
| Cep telefonu | Bilgisayarınkine yakın her tür kişisel veri |
| Oyun konsolu | İnternet gezintisi, medya dosyaları, sesli-görüntülü görüşme, sosyal ağ kullanımı |
| Akıllı televizyon | Tarayıcı geçmişi, iletişim ve sosyal ağ uygulamalarının kayıtları |
1. Bilgisayar
Bilgisayar, adli bilişimde hem delilin kendisi olabilir hem de delilleri toplamak ve incelemek için kullanılan araçtır. Masaüstü, dizüstü, netbook, ekran bilgisayar (monitor PC), sunucu ve tablet gibi farklı biçimleri vardır.
Bir bilgisayar sistemi ve bileşenleri, bir soruşturmanın en değerli kanıtı olabilir. Donanım, yazılım, belgeler, fotoğraflar, görüntü dosyaları, e-posta ve ekleri, veritabanları, finansal bilgiler, internet tarama geçmişi, sohbet günlükleri, arkadaş listeleri, olay günlükleri ve sisteme daha önce takılmış harici aygıtların tanımlayıcı bilgileri bilgisayar üzerinden elde edilebilir. Sabit diskin yanında RAM, ağ bağlantıları ve çalışan programlar da delil kaynağıdır [1].
2. Sabit disk
Sabit disk, veriyi uçucu olmayacak şekilde ve hızla depolayan, depolanan veriye yeniden ulaşmayı sağlayan aygıttır. Elektrik kesildiğinde üzerindeki veri silinmez. Bilgisayar kapansa da kayıtlar yerinde kalır [2].
Sabit diskler veriyi manyetik olarak, içlerindeki cam, seramik ya da metal plakaların üzerine kaplanmış özel alaşımlı yüzeyde saklar. İlk müdahale sırasında hiçbir bilgisayara takılı olmayan sabit disklerle de karşılaşılabilir. Sisteme bağlı olmasalar da değerli kanıtlar içerebilirler [3]. Yaygın boyutlar 2,5 ve 3,5 inçtir. Adli kopya alınırken sabit disklerde çıkan sorunlar Sabit disklerde hash problemleri yazısının konusu.
3. Harici disk
Harici disk, plastik ya da metal bir koruyucu kutu içine yerleştirilmiş ve bağlantısı bu kutu üzerinden yapılan sabit disktir. Adli bilişim delilleri arasında en önemlilerinden sayılabilir. Nedeni kullanım amacıdır: pratik oldukları, veri saklamayı ve taşımayı kolaylaştırdıkları için çok kullanılan ve önemli görülen veriler genellikle bu aygıtlarda tutulur. Bu yüzden aranan bilginin harici diskte bulunma ihtimali göz ardı edilmemelidir.
Harici disklerin bir kısmı FTP sunucusu, ağ üzerinden dosya paylaşımı ve kablosuz erişim gibi özellikler de taşır.
4. USB bellek
USB bellek (flash bellek, parmak disk), USB arayüzüyle bilgisayara bağlanan küçük ve hafif bir veri depolama aygıtıdır [4]. Taşınması ve gizlenmesi çok kolaydır. Kol saati, çakı, anahtarlık gibi eşyaların içine gizlenmiş olabilir [5]. Kalem içine yerleştirilmiş USB bellekler kalem olarak da tam işlev gördüğünden, USB ucu açıkta ya da bilgisayara takılı unutulmadıkça fark edilmeyebilir [6].
USB belleğe işletim sistemi de kurulabilir. Bilgisayarda sabit disk takılı olsun ya da olmasın, bilgisayar USB bellekten başlatılıp oradaki işletim sistemiyle kullanılabilir.
5. Hafıza kartı
Hafıza kartları bilgisayarlarda, dijital kamera ve fotoğraf makinelerinde, cep telefonlarında, cep bilgisayarlarında, dijital not defterlerinde, müzik ve video oynatıcılarda, oyun konsollarında kullanılan [7], kapasitesi büyürken boyutu küçülen depolama aygıtlarıdır. Küçük bir dönüştürücüyle USB üzerinden de kullanılabilir, yani USB bellek gibi iş görür.
6. CD-DVD
CD “Compact Disc”, DVD ise “Digital Versatile Disc” ifadelerinin kısaltmasıdır. Sürücüler okuma ve yazma sırasında lazer ışını kullandığı için optik medya olarak anılırlar [8]. Blu-ray olarak adlandırılan türlerin 100 GB kapasiteli olanları vardır. USB bellekte olduğu gibi CD ve DVD’den de işletim sistemi çalıştırılabilir.
CD ve DVD benzer çalışır. Ancak DVD veri parçalarını daha küçük alanlarda tuttuğu ve hata denetimi için ayrılan alanları daha küçük olduğu için daha fazla veri depolar [8]. Yedekleme amacıyla kullanılan bu ortamlar delil olabilecek ya da olayın çözümüne etki edebilecek doküman ve veri içerebilir [9]. Optik disklerin adli kopyasında yaşanan sorunlar için Optik disklerde hash problemleri yazısına bakabilirsiniz.
7. Kamera ve fotoğraf makinesi
Eski model video kamera ve fotoğraf makineleri şerit üzerine kayıt yapardı. Yeni modeller flash belleğe, sabit diske, takılan hafıza kartına ya da DVD’ye kayıt yapabiliyor. Bazıları birkaçına birden kaydedebiliyor. Bir kısmının dahili hafızası da vardır. Bu yüzden yalnızca hafıza kartı delil olarak alınan bir cihazın dahili hafızasında da kayıt olabilir. İnceleme buraya da bakmalıdır.
8. Yazıcı, fotokopi ve faks makinesi
Hafızası olan, internete bağlanabilen ve üzerinde yapılan işlemleri hafızasında saklayan yazıcı, fotokopi ve faks makineleri kullanılmaktadır. Bu yüzden bir incelemede “yazıcının içinde hafıza birimi var mı, hangi bilgilere ulaşılabilir?” sorusu da sorulabilir (cevap aranan diğer sorular).
9. Cep telefonu
Cep telefonları küçük boyutlarına rağmen önemli bilgileri hafızalarında tutar [10]. Bilgisayarın özelliklerini taşıyan ve hayatın her alanına girmiş bu cihazlar, adli bilişim incelemesinde gözden kaçırılmaması gereken aygıtlardır. Telefon incelemesi için: Mobil Cihaz ve Yazışma İncelemesi.
10. Oyun konsolu
Oyun konsolları 1970’li yıllarda piyasaya çıktı. Bugünkü konsollar ilk örneklerle kıyaslanamayacak kadar gelişmiş. İnternet sitelerini ziyaret etmek, video, müzik ve fotoğraf dosyalarını oynatmak ve saklamak mümkün. İçlerinde çıkarılabilir hafıza birimleri olabiliyor. İnternet üzerinden sesli ve görüntülü görüşme, içerik indirme ve sosyal ağları kullanma özellikleri de var [11]. Oyun konsolları göz ardı edilmemelidir [12].
11. Televizyon
Tüplü televizyonlardan sonra gelen LCD ve LED televizyonlara bilgisayar teknolojileri eklendi. Televizyon artık yalnızca antenden aldığı sinyali görüntüye çeviren bir cihaz değil. “Akıllı” diye anılan bu televizyonlar, akıllı telefonların yeteneklerinin büyük kısmına sahip, daha büyük ekranlı cihazlar gibi düşünülebilir.
Televizyondaki internet tarayıcısı üzerinden suç konusu bir iletişim kurulabilir. Görüntülü görüşme ve sosyal ağ uygulamaları da televizyona yüklenip kullanılabilir. Araştırılan suçun türüne göre, eylemin televizyon üzerinden işlenmiş olma ihtimali değerlendirilmelidir.
Olay yerinde bu cihazlarla nasıl davranılmalı?
Delil olabilecek bir cihazın içindeki dosyalara bakmadan, onu başka bir bilgisayara bağlamadan önce uzmana danışın. Yanlış bir müdahale e-delilin içeriğini değiştirebilir. Bilgisayardaki verinin hiçbir müdahale olmadan bile değişebileceği Dijital delil nedir?, adli kopyanın nasıl alındığı Adli kopya ve hash nedir? yazısında açıklanıyor. Cihaz açıksa kapatmadan veya yeniden başlatmadan önce de danışın: NIST’in olay incelemesi rehberine göre bellek gibi uçucu veriler cihaz kapanınca kaybolur (NIST SP 800-86).
Ne zaman uzmana başvurmalı?
Bir uyuşmazlıkta yukarıdaki cihazlardan biri delil olarak gündeme geldiğinde, cihaz üzerinde herhangi bir işlem yapılmadan önce uzmana başvurmak gerekir. Dosyaya daha önce alınmış bir bilirkişi raporu varsa ve hangi cihazların incelendiği, hangilerinin atlandığı tartışmalıysa uzman mütalaası ile değerlendirilebilir. Hizmetin kapsamı için Adli Bilişim ve Uzman Mütalaası, diğer yazılar için adli bilişim makaleleri sayfasına bakabilirsiniz.
Bu listeye bugün bir grup cihaz daha eklenebilir: ofise gizlenmiş dinleme cihazları, gizli kameralar ve araçlara yerleştirilen GPS takip cihazları. Bunlar da kayıt tutan, veri ileten aygıtlardır ve bulunduklarında delil niteliği taşırlar. Ortamınızda böyle bir cihazdan şüpheleniyorsanız kendi aramanız yalnızca bir fikir verir, kesin sonuç için böcek araması (dinleme cihazı tespiti) yaptırmanız gerekir. Bulunan cihaza dokunmadan belgeliyor, inceliyor ve istenirse adli mercilere sunulmak üzere uzman imzalı rapor hazırlıyoruz.
Sık sorulan sorular
Hangi cihazlar dijital delil olabilir?
Bilgisayar, sabit ve harici disk, USB bellek, hafıza kartı, CD-DVD, kamera ve fotoğraf makinesi, yazıcı-fotokopi-faks makinesi, cep telefonu, oyun konsolu ve akıllı televizyon dijital delil olabilir.
Bilgisayara takılı olmayan bir sabit disk de delil olur mu?
Evet. İlk müdahale sırasında hiçbir bilgisayara bağlı olmayan sabit disklerle karşılaşılabilir. Sisteme bağlı olmasalar da değerli kanıtlar içerebilirler.
Yazıcı veya fotokopi makinesi delil olabilir mi?
Evet. Hafızası olan ve internete bağlanabilen yazıcı, fotokopi ve faks makineleri üzerlerinde yapılan işlemleri hafızalarında saklayabilir.
Kameranın hafıza kartı alındıysa cihazın kendisi önemsiz mi?
Hayır. Bazı kamera ve fotoğraf makinelerinin dahili hafızası vardır. Hafıza kartına ek olarak bu hafızada da kayıt bulunabilir.
Kaynaklar
- Mukasey, M. B., Sedgwick, J. L., Hagy, D. W. (2008). Electronic Crime Scene Investigation: A Guide for First Responders, Second Edition. National Institute of Justice, s. 2-3, 6 (eski bağlantı: http://www.ncjrs.gov/pdffiles1/nij/219941.pdf)
- Kleiman, D. ve diğ. (2007). The Official CHFI Study Guide (Exam 312-49) for Computer Hacking Forensic Investigators. Burlington: Syngress, s. 62.
- Mukasey, M. B. ve diğ. (2008), a.g.e., s. 3.
- Henkoğlu, T. (2011). Adli Bilişim: Dijital Delillerin Elde Edilmesi ve Analizi. İstanbul: Pusula, s. 228.
- Kleiman, D. ve diğ. (2007), a.g.e., s. 109.
- everythingusb.com (eski bağlantı: http://www.everythingusb.com)
- Mukasey, M. B. ve diğ. (2008), a.g.e., s. 6.
- Shinder, D. L. (2002). Scene of the Cybercrime: Computer Forensics Handbook. Syngress, s. 162.
- Öztürkci, H. (2009). Adli Bilişim’e Giriş ve Microsoft Sistemlerinde Adli Bilişim Temelleri. İstanbul, s. 46.
- Sommer, P. (2012). Digital Evidence, Digital Investigations and E-Disclosure: A Guide to Forensic Readiness. IAAC, s. 57.
- Bolt, S. (2011). XBOX 360 Forensics. Burlington: Elsevier, s. 26.
- Jones, N., George, E., Mérida, F. I., Rasmussen, U., Völzow, V. (2013). Electronic Evidence Guide. Strasbourg: Council of Europe, s. 27.
Elinizdeki cihazın incelenmesi gerekiyor mu?
Cihazı kurcalamadan önce bize ulaşın. Nasıl muhafaza edeceğinizi ve incelemenin nasıl yapılacağını anlatalım. Telefon: 0212 909 54 19 · E-posta: info@bilgisayardedektifi.com · Çevrimiçi talep formu
Dinlendiğinizden şüpheleniyorsanız bize şüpheli ortamdan veya şüpheli cihazdan ulaşmayın.