Bir telefondaki mesaj, bir bilgisayardaki dosya ya da bir kameranın kaydı soruşturma veya dava açısından değer taşıyorsa dijital delil sayılır. Elektronik delil ya da e-delil de denir. Elektronik bir araçta saklanabilir veya bu araçlar üzerinden iletilebilir. Parmak izi ya da DNA gibi çoğu zaman görünmezdir, kolayca değişebilir, bozulabilir veya yok olabilir. Bu yüzden onu toplamak ve korumak özel yöntem ister.
Delil ne demek?
Delil, sözlük anlamıyla insanı aradığı gerçeğe ulaştırabilecek iz ve emaredir [1]. Hukuk açısından delil, uyuşmazlık konusu olayın gerçekleşip gerçekleşmediği konusunda mahkemede bir kanı oluşmasını sağlayan ispat aracıdır [2]. Daha geniş bir tanımla, bir hukuki ihtilafı çözmeye ya da suç fiilini ispata yarayan ve ikamesi hukuk tarafından yasaklanmamış her şey (canlı, cansız, yazılı, sözlü) delil ya da ispat vasıtasıdır [3].
Dijital delil nedir?
Dijital delil, elektronik ortamda kayıtlı olan ve bir olayı aydınlatmaya yarayabilecek bilgidir. E-delil denince akla yalnızca bilişim suçlarında kullanılan deliller gelmemeli. Suçun konusu ne olursa olsun, olayı aydınlatabilecek her elektronik kayıt bu kapsamdadır. Bir WhatsApp yazışması, bir telefona gizlice kurulmuş izleme yazılımının bıraktığı kayıtlar ya da ofiste bulunan bir dinleme cihazının hafıza kartı da buna örnektir.
Delil toplamak zaten zordur. Delil elektronik olduğunda araştırmacı ek güçlüklerle karşılaşır [4]. Klasik suçlarda delil genellikle suçun işlendiği yerden elde edilir. Bilişim suçlarında ise delilin elde edileceği yer çoğunlukla bilişim sistemidir. Bu sistem denince ilk akla bilgisayar gelse de sisteme bir şekilde bağlanabilen ve sistemle ilgili bilgi depolayabilen pek çok unsur da bilişim sistemi içinde değerlendirilmelidir [5]. Bu unsurlar Delil olabilecek bilişim aygıtları yazısında tek tek sayılıyor.
E-delil, tıpkı parmak izi ya da DNA delili gibi çoğu zaman gizli ve görünmez bir yapıdadır. Sınırları kolayca ve hızla geçebilir [6]. Hassastır. Kolayca değiştirilebilir, tahrip edilebilir ya da yok edilebilir [7].
Dijital delil, elektronik delil ve sayısal delil aynı şey mi?
Evet, bu terimler aynı kavram için kullanılır. Bilişim aygıtlarından elde edilen delilleri adlandırmada standart bir kullanım yoktur. Elektronik aygıtlar suçlarda kullanılmaya ve uyuşmazlıklarda başvurulan kaynaklar arasına girmeye başlayınca elektronik delil (e-delil), dijital delil ve sayısal delil ifadeleri kendiliğinden yerleşti.
E-delil fiziksel mi, mantıksal mı?
İkisi birden. ISO/IEC 27037 standardına göre e-deliller fiziksel ve mantıksal biçimde temsil edilir. Fiziksel biçim, verinin elle tutulabilen bir cihaz içindeki temsilidir. Mantıksal biçim ise verinin cihaz içindeki sanal varlığını ifade eder [8].
Pratikte bu ayrım şunu söyler: bir diske el koymak (fiziksel) ile o diskteki belirli bir dosyanın içeriğini ve geçmişini ortaya koymak (mantıksal) farklı işlerdir ve farklı yöntemler gerektirir.
E-delil hangi kurallara tabidir?
Bilgisayar tabanlı e-deliller, belgesel delillere uygulanan kural ve kanunlara tabidir [9]. E-delil, bilginin fiziksel ortamdan elektronik ortama geçmiş hâli olarak düşünülebilir. Geniş çerçevede belgesel delillerle aynı kurallara tabi olsa da araştırılması, tespit edilmesi ve sunulması için farklı yöntemler gerektiğinden kendine özgü yaklaşım ilkeleri vardır.
Bir e-delilin mahkemede kullanılabilmesi için hangi nitelikleri taşıması gerekir?
E-delil, soruşturma ya da kovuşturma aşamasında kullanılacaksa klasik delillerin taşıdığı nitelikleri taşımalıdır. Literatürde bu nitelikler altı başlıkta toplanır.
Kabul edilebilir olmalı (admissible)
E-delil, dava sırasında hâkim ve diğer ilgililer tarafından kabul edilebilir olmalıdır [10].
Gerçek ve aslına uygun olmalı (authentic)
Soruşturma ya da kovuşturma konusuyla arasında doğrudan bir nedensellik bağı ya da destekleyici mantıksal bağlar bulunmalıdır [10]. Nedensellik bağı (illiyet rabıtası), suçun kanuni tanımındaki maddi unsurlardandır ve meydana gelen netice ile fail arasındaki neden-sonuç ilişkisini ifade eder [11]. Adli kopyası alınan e-delilin soruşturmayla ilgili olduğu ortaya konulabilmelidir [8].
Eksiksiz ve tam olmalı (complete)
Elde edilebilen bütün deliller toplanmalıdır. Bu, yalnızca failin suçlanmasına yarayanları değil, varsa suçsuzluğunu gösterenleri de kapsar [10]. Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 170. maddesinin (4) ve (5) numaralı fıkralarına göre iddianamede yüklenen suçu oluşturan olaylar mevcut delillerle ilişkilendirilerek açıklanır. Sonuç kısmında da şüphelinin yalnızca aleyhine olan hususlar değil, lehine olan hususlar da ileri sürülür [12], [13]. Yani e-delil, şüphelinin suçlu ya da suçsuz olduğunu gösterebilecek her şeyi kapsamalıdır.
Güvenilir olmalı (reliable)
Analiz için kabul görmüş prosedürlere uygunluğundan ve doğruluğundan şüphe edilmemelidir [10]. Amaç, e-delilin göründüğü gibi olduğunu güvenceye almaktır [8]. Başka bir deyişle güvenilirlik, sistemden ne yapmasını bekliyorsak sistemin bunu eksiksiz ve fazlasız yapması ve her çalıştırıldığında aynı şekilde davranmasıdır [14].
İnanılabilir olmalı (believable)
E-delil kanıtlama değerine sahip olmalıdır. Sanal bir yapıda olsa da hâkim ve taraflar tarafından açıkça anlaşılabilmeli ve inanılabilir olmalıdır [10], [13].
Yasaya uygun olmalı
Yukarıdaki bütün nitelikleri taşısa bile hukuka uygun elde edilmemiş bir e-delil, delil olarak değerlendirilemez. Örneğin Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 134. maddesine (“Bilgisayarlarda, bilgisayar programlarında ve kütüklerinde arama, kopyalama ve elkoyma”) aykırı olarak bilgisayarlarda arama, kopyalama veya elkoyma yapılmışsa, elde edilenler mahkemece delil olarak değerlendirilmeyecektir [13].
Elektronik delil ile klasik delil arasındaki farklar nelerdir?
En temel fark, klasik delilin içeriğinin bakarak görülebilmesi, e-delilin ise ancak teknik araçlarla okunabilmesidir. Koltuksuz’un karşılaştırmasına dayanan farklar [15]:
| Ölçüt | Klasik delil | Elektronik delil |
|---|---|---|
| İçeriğe erişim | Bakıldığında içeriği hemen görülür ve değerlendirilebilir | İçeriğine ancak bazı işlemler ve teknik araçlarla ulaşılır |
| Değişkenlik | Fiziksel yapısı nedeniyle hızla değişmez | Toplama aşamasında bile yanlış müdahaleyle kolayca değişebilir, bozulabilir |
| Dış etkenler | Taşıma sırasındaki sarsıntı ve çarpmadan pek etkilenmez | Manyetik alan, düşme, çarpma, elektrik dalgalanması, aşırı ısınma ya da soğumadan etkilenip tamamen okunamaz hâle gelebilir |
| Değişikliğin fark edilmesi | Yapılan değişiklik dışarıdan bakılarak fark edilebilir | Yapılan değişiklik dışarıdan bakılarak fark edilemez |
| Zaman içindeki yapı | Yapısı pek değişmez | Teknolojiyle birlikte sürekli daha karmaşık hâle gelir |
| Kapasite | Boyutuna göre az bilgi taşır | Çok küçük hacimde çok fazla doküman saklayabilir |
| Çoğaltma ve dağıtım | Kâğıt dokümanın çoğaltılması zaman alır | Çok daha kolay ve hızlı çoğaltılıp dağıtılır |
Kâğıttan farklı olarak bilgisayar verileri için şunlar da söylenebilir [15]:
- İnsan müdahalesi olmadan da zaman içinde değişebilir.
- Ait oldukları ortamdan ayrıldıklarında anlaşılamaz hâle gelebilir.
- Çok farklı biçimlerde (format) bulunabilir.
- Zengin gizli bilgiler, yani yardımcı veriler (metadata) taşıyabilir.
- Kaynağını tespit etmek bazı durumlarda güçtür.
“İnsan müdahalesi olmadan değişebilir” maddesinin uygulamada somut bir sonucu var: bir diskten iki kez alınan adli kopyanın hash değerlerinin tutmaması her zaman kurcalama anlamına gelmez. Nedenleri Orijinal delil üzerindeki hash sorunları yazısında.
Ne zaman uzmana başvurmalı?
Elinizde delil olabilecek bir cihaz ya da kayıt varsa, onu açıp kurcalamadan önce uzmana danışın. E-delilin en büyük riski, iyi niyetli bir müdahalenin bile içeriği değiştirebilmesidir. Ortamınızda bir dinleme cihazı bulduysanız ya da telefonunuzda casus yazılımdan şüpheleniyorsanız da aynı kural geçerlidir. Kendi kontrolleriniz yalnızca bir gösterge verir. Kesin sonuç ve delil değeri korunmuş bir kayıt için böcek araması veya casus yazılım tespiti yaptırmanız gerekir. Bulguyu belgeliyor ve istenirse adli mercilere sunulmak üzere uzman imzalı rapora dönüştürüyoruz. Dosyadaki bir dijital delilin nasıl elde edildiği, adli kopyasının doğru alınıp alınmadığı ya da bilirkişi raporunun yeterliliği tartışmalıysa uzman mütalaası alınabilir. Hizmetin kapsamı Adli Bilişim ve Uzman Mütalaası sayfasında. Delil ve adli kopya üzerine diğer yazıları adli bilişim makaleleri başlığı altında topladık.
Sık sorulan sorular
Dijital delil nedir?
Dijital delil, bir elektronik araç üzerinde saklanan ya da bu araçlar aracılığıyla iletilen ve soruşturma veya dava açısından değeri olan bilgi ve verilerdir.
Elektronik delil ile dijital delil arasında fark var mı?
Hayır. Elektronik delil, e-delil, dijital delil ve sayısal delil aynı kavram için kullanılan, henüz standartlaşmamış ifadelerdir.
Hukuka aykırı elde edilen dijital delil kullanılabilir mi?
Diğer nitelikleri taşısa bile hukuka uygun elde edilmemiş e-delil delil olarak değerlendirilemez. Örneğin CMK md. 134’e aykırı yapılan arama, kopyalama veya elkoymayla elde edilenler mahkemece dikkate alınmaz.
Dijital delil neden kolay bozulur?
Çünkü manyetik alan, darbe, elektrik dalgalanması ve sıcaklık gibi dış etkenlerden etkilenir, yanlış bir müdahaleyle değişebilir ve yapılan değişiklik dışarıdan bakılarak fark edilemez.
Dijital delilin taşıması gereken nitelikler nelerdir?
Kabul edilebilir, gerçek ve aslına uygun, eksiksiz, güvenilir, inanılabilir ve yasaya uygun olmalıdır.
Kaynaklar
- Türk Dil Kurumu, Güncel Türkçe Sözlük, “delil” maddesi.
- Bayraktar, Y. D. (2011). Muhakemelerde Delillerin Önemi. Sosyal Bilimler Dergisi, sayı 25, s. 9.
- Kaygısız, M. (2005). Adli Bilimler. Ankara: Seçkin, s. 29.
- Vacca, J. R. (2005). Computer Forensics: Computer Crime Scene Investigation, 2nd ed. Boston: Charles River Media, s. 217.
- Karagülmez, D. D. (2009). Bilişim Suçları ve Soruşturma-Kovuşturma Evreleri. Ankara: Seçkin, s. 287-288.
- Keser Berber, L. (2004). Adli Bilişim (Computer Forensic). Ankara, s. 46.
- Anderson, M. R. Computer Evidence Processing Step 1 — Seizure of the Computer. Government Technology (erişim: 09.09.2012; eski bağlantı: http://www.govtech.com/magazines/gt/ComputerEvidence-Processing-Step-1—.html?page=1)
- ISO/IEC 27037 (2012). Information technology — Security techniques — Guidelines for identification, collection, acquisition and preservation of digital evidence. ISO/IEC, s. 6 ve 8.
- Simpson, C. Good Practice Guide for Computer-Based Electronic Evidence (ACPO), 7Safe, s. 4 (erişim: 09.09.2012; eski bağlantı: http://www.7safe.com/electronic_evidence/ACPO_guidelines_computer_evidence.pdf)
- Jones, A., Valli, C. (2008). Building a Digital Forensic Laboratory: Establishing and Managing a Successful Facility. Waltham: Syngress, s. 10.
- Henkoğlu, T. (2011). Adli Bilişim: Dijital Delillerin Elde Edilmesi ve Analizi. İstanbul: Pusula, s. 6-7.
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu, md. 170/4-5.
- Karagülmez, D. D. (2009). Bilişim Suçları ve Soruşturma-Kovuşturma Evreleri. Ankara: Seçkin, s. 290-291.
- Pro-G Proje Bilişim Güvenliği ve Araştırma (2003). Bilişim Güvenliği. Pro-G ve Oracle, s. 11.
- Koltuksuz, A., “Adli Bilişime Giriş”, s. 47-48, Adli Bilişim Günü, Yaşar Üniversitesi, 7 Haziran 2010, İzmir.
Dosyanızdaki dijital delili değerlendirelim
Delilin ne olduğunu ve nasıl elde edildiğini kısaca anlatın, size inceleme seçeneklerini açıklayalım. Telefon: 0212 909 54 19 · E-posta: info@bilgisayardedektifi.com · Çevrimiçi talep formu
Dinlendiğinizden şüpheleniyorsanız bize şüpheli ortamdan veya şüpheli cihazdan ulaşmayın.