SSD’den yazma korumasıyla alınan iki adli kopyanın hash değeri birbirini tutmayabilir. Nedeni, TRIM komutuyla çöp olarak işaretlenmiş alanları diskin kendi denetleyicisinin, çöp toplama (garbage collection) işlemiyle kopyalama sırasında bile silmeye ve düzenlemeye devam etmesidir. Yazma koruması bu iç işlemleri durdurmaz.
SSD nedir?
SSD (Solid State Drive, katı hâl sürücüsü), veriyi hareketli parça olmadan, NAND flash yongalarında saklayan depolama aygıtıdır. Manyetik depolama ünitelerinden farklı olarak içinde hareket eden parça bulunmaması, ona “katı hâl” adını verdirmiştir [1].
Sabit diskte veriye erişmek için önce plakaları döndüren motorun belirli bir hıza ulaşması, sonra okuma-yazma kafasının yüzeyi taraması gerekir. SSD’de bu mekanik bekleme yoktur. Flash bellek tabanlı elektronik devrelerden oluştuğu için erişim süresi çok düşüktür. Yazının ilk yayımlandığı 2013’te bu süre kaynaklarda 0,1 ms’ye kadar inmiş olarak veriliyordu [2].
2013’te SSD’ler kapasitelerinin düşük, fiyatlarının yüksek olması nedeniyle henüz yaygın değildi. Daha hızlı, daha az enerji tüketen ve sarsıntıya daha dayanıklı oldukları için zamanla daha çok tercih edilecekleri öngörülüyordu. Bilgisayar üreticileri performans için SSD’ye yöneldikçe adli bilişimde de SSD ile her geçen gün daha sık karşılaşılıyordu. (Bu değerlendirme yazının ilk yayımlandığı 2013 yılına aittir.)
SSD veriyi nasıl saklar?
SSD’de veriyi nereye yazacağına ve nereden sileceğine diskin denetleyicisi (SSD controller) karar verir. Flash yongalara bütün okuma ve yazma erişimleri bu denetleyici üzerinden yapılır.
Diskin ömrünü uzatmak ve performansı artırmak için veri yongalara ham ve sıralı biçimde yazılmaz. Farklı algoritmalarla farklı yongalara dağıtılarak kaydedilir. Bu kayıt biçimi diskten diske, hatta modelden modele değişebilir. Üreticiler bu algoritmaları ticari sır olarak paylaşmaz. Bu yüzden SSD’lerde veri depolama biçiminde bir standart yoktur.
Okuma, yazma ve silme birimleri de sabit diskten farklıdır. 2013 tarihli kaynaklara göre değerler şöyleydi:
| Sabit disk | SSD (2013 kaynaklarına göre) | |
|---|---|---|
| En küçük okunabilir/yazılabilir birim | 512 bayt (sektör) | 4 KB (page) |
| En küçük silinebilir birim | 512 bayt (sektör) | 512 KB (blok; page’ler blokların içindedir) |
| Bozuk alan yönetimi | Bozulan sektör yerine kullanılmak üzere ayrılmış yedek sektörler | Görünen kapasitenin %25’ine kadar fazladan flash yonga; mantıksal adresleme değiştikçe sırası gelen kullanılır [3] |
SSD’de mantıksal adresleme neden sürekli değişir?
Çünkü flash yongaların yazma/silme ömrü sabit disklere göre çok kısadır ve denetleyici yükü yongalara eşit dağıtmaya çalışır. SSD’de veri yalnızca boş alanlara yazılır. Daha önce veri yazılıp silinmiş bir alan olsa bile yeni veri oraya değil, hiç kullanılmamış ya da daha az kullanılmış bir alana kaydedilir.
Bunun için denetleyici, yongalar üzerinde mantıksal bir adresleme kullanır. Bu adresler sürekli değişir. Ancak değişim kullanıcı ve işletim sistemi tarafından fark edilmez. Örneğin bir yazma işleminde mantıksal adreslemede 100. sırada görünen bir sektör, başka bir yazma işleminde 110. sektör olarak adreslenebilir.
TRIM ve çöp toplama (garbage collection) nedir?
TRIM, işletim sisteminin silinen alanları SSD’ye bildirmesini sağlayan bir SATA komutudur. Çalışması için hem işletim sisteminin hem de diskin TRIM desteklemesi gerekir.
TRIM olmadan bir dosya silindiğinde işletim sistemi dosyayı kendi haritasında silinmiş olarak işaretler ama diske ayrıca “sil” komutu göndermez. Diskte kalan ve artık gereksiz olan veriyi, SSD üzerinde çalışan çöp toplama yazılımı bir süre sonra tespit edip siler. Aynı sırada blokları birleştirerek (birleştirme, defragmantasyon) daha verimli kullanılmasını sağlar. Bu tespit zaman alabilir.
TRIM etkin bir sistemde ise süreç şöyle işler [4]:
- İşletim sistemi bir dosyayı siler ve silinmiş alanları SSD denetleyicisine bildirir.
- Denetleyici bu alanları çöp olarak işaretler.
- Disk boşta kaldığında çöp toplama işaretli alanları siler ve veri bloklarını yeniden düzenler.
- Bu sırada mantıksal adresler de değişebilir.
Bu adımların tamamı işletim sisteminin ve kullanıcının denetimi dışında gerçekleşir. TRIM ile çöp olarak işaretlenmiş bir alan, bir süre sonra geri getirilemeyecek biçimde silinir.
SSD’de hash değeri neden değişir?
Çünkü yazma koruması yalnızca dışarıdan, yani işletim sisteminden ya da kullanıcıdan gelen yazma ve silme işlemlerini engeller. TRIM ve çöp toplama ise SSD’nin içinde çalışır. Donanımsal ya da yazılımsal yazma koruması bunları durdurmaz.
Yazma korumalı olarak adli kopyası alınacak bir SSD’de daha önce çöp olarak işaretlenmiş ama henüz silinmemiş veriler bulunabilir. Kopyalama sürerken çöp toplama çalışmaya devam eder. İlk adli kopyada okunmuş olan böyle bir veri, aynı diskten alınan ikinci kopyada artık bulunmayabilir. İki kopya arasında disk kendi içinde değişiklik yapmaya devam ettiği için ilk ve ikinci kopyanın hash değerleri farklı olur.
SSD’de delil bütünlüğü nasıl kontrol edilmeli?
SSD’nin kendi iç işleyişiyle değiştiği bilindiğine göre, orijinal diskten yeniden kopya alıp hash karşılaştırmak bütünlük kontrolü için uygun bir yol değildir. Doğru yöntem, ilk alınan adli kopyanın hash değerini yeniden hesaplayıp kopyalama sırasında kaydedilen değerle karşılaştırmaktır. Açık sistemlerde, RAM’de ve cep telefonlarında zaten böyle yapılır. SSD de bu açıdan onlara benzer.
Gerekçenin tamamı Orijinal delil üzerindeki hash sorunları bildirisinde, temel kavramlar Adli kopya ve hash nedir? yazısında. Sabit disklerdeki karşılığı Sabit disklerde hash problemleri yazısında. Diğer yazıların tamamı adli bilişim makaleleri sayfasında.
TRIM’in silme davranışı, SSD’de silinmiş verinin kurtarılabilmesini de doğrudan etkiler.
Ne zaman uzmana başvurmalı?
Bir SSD için yeniden alınan kopyada hash farkı çıktıysa ya da SSD’de beklenen silinmiş verinin bulunamaması bir tarafın aleyhine yorumlanıyorsa, TRIM ve çöp toplamanın etkisi ayrıca değerlendirilmelidir. Bunun için uzman mütalaası alınabilir (hizmet kapsamı: Adli Bilişim ve Uzman Mütalaası).
Bugünkü dizüstü bilgisayarların çoğunda SSD bulunduğu için bu konu bilgisayarda casus yazılım tespiti çalışmalarımızı da doğrudan ilgilendirir. Bir izleme yazılımından şüpheleniyorsanız bilgisayarı kullanmaya devam etmeden ve dosya silmeden önce bize danışın. Bulgu çıkarsa adli kopyasını alıp hash değeriyle kayda geçiriyor, istenirse adli mercilere sunulmak üzere uzman imzalı rapor hazırlıyoruz.
Sık sorulan sorular
SSD nedir?
SSD (katı hâl sürücüsü), hareketli parçası olmayan ve veriyi NAND flash yongalarında saklayan depolama aygıtıdır.
TRIM nedir?
TRIM, işletim sisteminin silinen alanları SSD denetleyicisine bildirmesini sağlayan bir SATA komutudur. Bildirilen alanlar çöp olarak işaretlenir ve daha sonra çöp toplama tarafından geri getirilemeyecek biçimde silinir.
Yazma koruması SSD’de verinin değişmesini engeller mi?
Hayır. Yazma koruması yalnızca dışarıdan gelen yazma ve silme işlemlerini engeller. TRIM ve çöp toplama SSD’nin içinde çalıştığı için kopyalama sırasında da sürer.
Aynı SSD’den alınan iki adli kopyanın hash değeri neden farklıdır?
İki kopya arasında çöp toplama, daha önce çöp olarak işaretlenmiş alanları silmeye ve blokları düzenlemeye devam ettiği için ilk kopyada okunan bazı veriler ikinci kopyada bulunmayabilir.
Kaynaklar
- Duman, E., “Solid State” (eski bağlantı: http://www.emrahduman.av.tr/makale/solitstate.pdf)
- Wei, M. ve diğ., USENIX FAST ’11 bildirisi (eski bağlantı: http://static.usenix.org/events/fast11/tech/full_papers/Wei.pdf)
- Wei, M. ve diğ., a.g.e.
- Corsair, “How to check that TRIM is active” (eski bağlantı: http://www.corsair.com/us/blog/how-to-check-that-trim-is-active/)
- SSD parçaları görseli (eski bağlantı: http://4.bp.blogspot.com/-pG1GY9_mH68/UC6jY-HdALI/AAAAAAAAMD4/jwiFKNxlExc/s400/vertex-3-pcb-top.jpg)
SSD delili hakkında teknik görüş
TRIM ve çöp toplamanın sonuca etkisini rapor ve tutanaklar üzerinden değerlendirebiliriz. Telefon: 0212 909 54 19 · E-posta: info@bilgisayardedektifi.com · Çevrimiçi talep formu
Dinlendiğinizden şüpheleniyorsanız bize şüpheli ortamdan veya şüpheli cihazdan ulaşmayın.